Het Museumplein in Amsterdam: hoe het is ontstaan

Wat erop staat

Vier instellingen delen het plein. Het Rijksmuseum kwam eerst: het gebouw van Pierre Cuypers ging in 1885 open en sluit één kant af als een poortgebouw. Het Concertgebouw, er recht tegenover aan het andere eind, gaf zijn eerste concert in 1888. Het Stedelijk Museum, het museum voor moderne kunst van de stad, ging in 1895 open in een gebouw van rode baksteen van Adriaan Willem Weissman. Het Van Gogh Museum volgde in 1973.

Het Stedelijk en het Van Gogh Museum hadden lang hun hoofdingang aan de straat erachter, de Paulus Potterstraat. Allebei hebben ze zich inmiddels omgedraaid naar het gras. Het Stedelijk ging in 2012 weer open met een nieuwe vleugel die Amsterdammers de badkuip noemen, en het Van Gogh Museum opende in 2015 zijn glazen entreehal.

Weiland, molens en een tentoonstelling

Vanaf de 17e eeuw liepen hier een sloot en een pad door de weilanden, met zeven molens erlangs, vooral zaagmolens en korenmolens. De laatste molens werden in 1878 afgebroken om plaats te maken voor het Rijksmuseum.

Het lege terrein achter het nieuwe museum werd meteen gebruikt. In 1883 was hier de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling, dezelfde tentoonstelling waarvoor de stad de Blauwbrug bouwde. Vanaf 1887 was het in de winter de ijsbaan van de stad, en in 1893 werd hier het eerste officiële wereldkampioenschap schaatsen gehouden. De Nederlandse schaatser Jaap Eden won.

Het was nog altijd de rand van de stad. Toen het Concertgebouw eind 1886 klaar was, stond het in een weiland zonder verharde weg ernaartoe.

Waarom het nooit is bebouwd

Het plan van de gemeente was om het terrein vol te bouwen met villa’s, met het Rijksmuseum als poort naar de nieuwe straten. Cuypers, de architect van het museum, pleitte daar in december 1891 tegen in de gemeenteraad. In 1902 besloot de raad het grootste deel van het terrein open te laten en maar op een deel ervan villa’s toe te staan. De naam Museumplein werd het jaar daarop vastgesteld.

De kortste snelweg van het land

Tijdens de Duitse bezetting werden er bunkers op het plein gebouwd. Ze werden in 1946 en 1953 gesloopt. In 1953 werd er een brede klinkerweg over het plein gelegd, in het verlengde van de onderdoorgang van het Rijksmuseum. Hij moest aansluiten op de snelweg uit Den Haag en auto’s het centrum in brengen. Omwonenden protesteerden, de rest van het plan ging niet door, en het stuk dat overbleef kreeg de bijnaam de kortste snelweg van Nederland. Jarenlang stonden er touringcars op geparkeerd.

De weg ging in 1997 dicht, nadat er onder het plein een parkeergarage was gebouwd. In 1999 werd het plein opnieuw ingericht door de landschapsarchitect Sven-Ingvar Andersson, als een veld dat half plein en half park is, met een vijver achter het Rijksmuseum. Aan de kant van de Van Baerlestraat loopt een stuk van het grasveld schuin omhoog van de grond. Het heet het ezelsoor, en eronder zitten de ingangen van de parkeergarage en van een supermarkt.

De vijver is in 2024 weggehaald omdat hij ernstig lekte, en er komt een nieuwe voor in de plaats.

Een plek voor grote menigten

Op het grasveld komt Amsterdam in groten getale bijeen. Op 21 november 1981 kwamen hier naar schatting 420.000 mensen protesteren tegen nieuwe kernwapens in Europa, een van de grootste demonstraties uit de Nederlandse geschiedenis. Als Ajax een grote prijs wint, wordt de ploeg vaak hier gehuldigd.

Bezoekers komen nog altijd op zoek naar de reusachtige rood-witte letters die samen I amsterdam vormden. Ze stonden vanaf 2005 bij de vijver en zijn in december 2018 weggehaald, nadat de gemeenteraad had besloten dat ze weg moesten als gebaar tegen het massatoerisme.