Duitsland hield Amsterdam bezet van mei 1940 tot mei 1945. Toen de bezetting begon, woonden er ongeveer 80.000 Joden in de stad, en de meesten van hen zijn gedeporteerd en vermoord. De monumenten voor die jaren staan in het centrum, op loopafstand van elkaar.
Bezetting
Het Duitse leger viel Nederland binnen op 10 mei 1940, en binnen een week capituleerde het land, na het bombardement op Rotterdam. Amsterdam zelf werd zonder strijd ingenomen. Eerst ging het dagelijks leven door. Daarna werden Joodse inwoners stap voor stap uit hun baan ontslagen, uit parken, trams en bioscopen geweerd en gedwongen zich te laten registreren.
In februari 1941, nadat de Duitse politie op het Jonas Daniël Meijerplein meer dan vierhonderd Joodse mannen had bijeengedreven, ging de stad in staking. Trams reden niet meer, de haven en de fabrieken liepen leeg. De staking werd binnen twee dagen neergeslagen, en het blijft een van de weinige massale protesten tegen de Jodenvervolging in heel bezet Europa.
Deportatie en onderduik
De deportaties begonnen in juli 1942. Mensen kregen het bevel zich te melden, of werden ’s nachts uit hun huis gehaald. Ze werden vastgehouden in een schouwburg in het oosten van het centrum en per trein naar het doorgangskamp Westerbork gebracht, en vandaar naar Auschwitz en Sobibor. Van de ongeveer 140.000 Joden in Nederland zijn er meer dan 100.000 vermoord, een groter aandeel dan in enig ander land in West-Europa.
Sommigen doken onder. De bekendste onderduikers zijn de acht mensen in het achterhuis van Prinsengracht 263, onder wie Anne Frank, die in augustus 1944 werden gevonden.
De laatste winter, en daarna
Het zuiden van Nederland werd in de herfst van 1944 bevrijd. Amsterdam niet. In de winter die volgde bereikten voedsel en brandstof het westen van het land niet meer, en rond de 20.000 mensen stierven van honger en kou. In Amsterdam werd uit de lege huizen van de Jodenbuurt het hout gesloopt voor brandhout.
De Duitse troepen in Nederland capituleerden op 5 mei 1945. Twee dagen later schoten soldaten van de Duitse marine op de menigte die feestvierde op de Dam. Op dat plein staat nu het Nationaal Monument, en elk jaar op de avond van 4 mei is het land daar twee minuten stil.
Sinds 2021 worden de doden ook een voor een bij naam genoemd. Het Nationaal Holocaust Namenmonument aan de Weesperstraat draagt een baksteen voor elk van de meer dan 102.000 Joden, Sinti en Roma uit Nederland die zijn vermoord en geen graf hebben.
Waar je het kunt zien
- De Dokwerker De Dokwerker is een bronzen beeld van Mari Andriessen, onthuld in 1952, dat de Februaristaking van 1941 herdenkt, toen arbeiders in Amsterdam staakten tegen de vervolging van de Joden in de stad.
- Anne Frank Huis Het Anne Frank Huis is het grachtenhuis aan de Prinsengracht 263 waar Anne Frank, haar familie en vier anderen van 1942 tot 1944 ondergedoken zaten, in kamers aan de achterkant van het bedrijf van haar vader.
- Portugese Synagoge De Portugese Synagoge, ook Esnoga genoemd, werd van 1671 tot 1675 gebouwd voor de sefardische Joodse gemeenschap van Amsterdam, naar een ontwerp van Elias Bouman.
- Nationaal Monument Het Nationaal Monument is het belangrijkste monument in Nederland ter herdenking van de Tweede Wereldoorlog: een 22 meter hoge zuil van travertijn op de Dam, onthuld in 1956.
- Homomonument Het Homomonument is een monument van drie driehoeken van roze graniet naast de Westerkerk, ontworpen door Karin Daan en onthuld in 1987.
- Zuiderkerk De Zuiderkerk is de eerste kerk die in Amsterdam voor de protestantse eredienst is gebouwd, ontworpen door Hendrick de Keyser en voltooid in 1611; de toren was klaar in 1614.
- Hollandsche Schouwburg De Hollandsche Schouwburg is een voormalig theater, geopend in 1892, dat de Duitse bezetter in 1942 en 1943 gebruikte als verzamelplaats van waaruit de Amsterdamse Joden werden gedeporteerd.
- Tuschinski Tuschinski is een bioscoop aan de Reguliersbreestraat, in 1921 geopend door Abraham Tuschinski.
- Nationaal Holocaust Namenmonument Het Nationaal Holocaust Namenmonument is een monument van bakstenen muren aan de Weesperstraat, ontworpen door Daniel Libeskind en onthuld op 19 september 2021.
Loop je door Amsterdam? Lookstory vertelt je het verhaal van alles waar je voor staat. Richt je telefoon erop.
Open LookstoryBekijk hoe het werkt