Wie heeft Anne Frank verraden?

Wat bekend is

Op 4 augustus 1944 kwamen politiemannen naar Prinsengracht 263 en vonden de acht mensen die in de kamers aan de achterkant ondergedoken zaten. Ze arresteerden alle acht, en twee van de mensen die hen hadden geholpen. Otto Frank, de enige van de acht die het overleefde, en de helpers zijn het altijd eens geweest over de datum.

Er waren minstens drie politiemannen bij. Ze stonden onder leiding van Karl Silberbauer, een Oostenrijker in dienst van de SD, de Duitse veiligheidsdienst, en twee van de anderen waren Nederlandse politiemannen. Een officieel verslag van de arrestatie bestaat niet. Bijna alles wat over die dag bekend is, komt uit wat mensen zich herinnerden en later vertelden.

Het telefoontje

Lange tijd was het gangbare verhaal dat iemand die ochtend de SD belde en het adres doorgaf. Dat verhaal komt van Silberbauer zelf. De nazi-jager Simon Wiesenthal spoorde hem in 1963 op, en Silberbauer zei toen dat een Nederlander had gebeld. Maar zijn verklaringen klopten niet met elkaar, en later zei hij dat hij niet zeker wist of er wel een telefoontje was geweest.

Het Anne Frank Huis wijst ook op een praktisch bezwaar. In de zomer van 1944 waren particuliere telefoonlijnen op grote schaal afgesloten, dus een gewone burger had weinig kans om zo’n telefoontje te plegen. Het concludeert dat een telefonische tip nooit is bewezen, en ook niet meer bewezen kan worden.

De verdachten

Otto Frank en de helpers waren ervan overtuigd dat ze verraden waren. Hun verdenking viel op Willem van Maaren, die beneden in het magazijn werkte, en in 1947 deden ze aangifte tegen hem. Het onderzoek bewees zijn schuld niet, en hij verzette zich tegen de beschuldiging. Een tweede onderzoek, nadat Silberbauer was gevonden, leverde nieuwe informatie op en nog altijd geen bewijs tegen hem.

Sindsdien hebben boeken en biografieën de ene naam na de andere naar voren gebracht. Het Anne Frank Huis heeft ze onderzocht en vindt dat geen enkele voldoende is onderbouwd. De lijst van mensen die ooit zijn beschuldigd is, naar eigen zeggen, te lang om volledig te geven.

Het coldcaseonderzoek van 2022

In januari 2022 maakte een team onder leiding van een oud-FBI-agent bekend dat het zeer waarschijnlijk het antwoord had gevonden. Het noemde Arnold van den Bergh, een Joodse notaris in Amsterdam, en opperde dat hij adressen van onderduikers had doorgegeven om zichzelf en zijn gezin te beschermen. De bewering ging de wereld rond.

Ze hield geen stand. Het Anne Frank Huis zei dezelfde week dat de theorie op een aantal aannames berustte en dat er geen sluitend bewijs was gevonden. Twee maanden later meldde het dat historici die de zaak hadden onderzocht, hadden aangetoond dat Van den Bergh op grond van de beschikbare informatie niet kan worden beschuldigd van verraad van de mensen in het Achterhuis. De Nederlandse uitgever haalde het boek uit de handel.

De directeur van het Anne Frank Huis, Ronald Leopold, verwoordde het principe helder: niemand mag de geschiedenis ingaan als de verrader van Anne Frank zolang er geen sluitend bewijs is.

Misschien niemand

In 2016 publiceerde het Anne Frank Huis onderzoek dat een andere vraag stelde: niet wie hen verraadde, maar waarom de politie eigenlijk naar het pand kwam. Op Prinsengracht 263 speelde meer dan alleen de onderduik. Twee mannen van wie de helpers illegale distributiebonnen kochten, waren gearresteerd wegens zwarthandel. In het magazijn werkte een man zwart.

Het is dus mogelijk dat de politiemannen kwamen vanwege fraude met distributiebonnen of zwartwerk, en de mensen achter de boekenkast bij toeval vonden. Het onderzoek bewijst dat niet, en het sluit verraad niet uit. Wat het laat zien, is dat het eerlijke antwoord na tientallen jaren onderzoek nog steeds is dat we het niet weten.