De Jodenbuurt, net ten oosten van het oude centrum, was meer dan drie eeuwen lang het hart van het Joodse leven in Amsterdam. De meeste mensen die er woonden zijn in de Tweede Wereldoorlog vermoord, en de meeste straten zijn later gesloopt. De synagogen, een paar huizen en de gedenktekens zijn er nog.
Wie er kwamen, en waarom hier
De eerste Joden die zich in Amsterdam vestigden, rond 1600, waren Sefardim: families uit Portugal en Spanje die gedwongen waren zich te bekeren en hier openlijk als Joden konden leven. In de decennia daarna voegden zich Asjkenazische Joden bij hen, gevlucht voor oorlog en vervolging in Duitsland en Polen. Zij waren armer en al snel veel talrijker.
Vóór de Duitse bezetting zijn ze nooit in een getto opgesloten. Ze vestigden zich in deze buurt omdat het nieuwe, goedkope grond aan de rand van de stad was, en ze bleven omdat de gemeenschap hier was. De meeste gilden lieten hen niet toe, dus werkten ze in de vakken waar dat wel kon: diamant, boekdruk, tabak en straathandel. De filosoof Spinoza werd in 1632 in de buurt geboren, en Rembrandt woonde aan de hoofdstraat ervan.
Twee synagogen tegenover elkaar
In de jaren 1670 voelden beide gemeenschappen zich zeker genoeg om open en zichtbaar te bouwen. De Asjkenazische Grote Synagoge werd in 1671 geopend en de veel grotere Portugese Synagoge in 1675, aan weerszijden van hetzelfde plein. In een tijd waarin katholieken in de stad hun kerken moesten verbergen, zegt dat veel over hoe Amsterdam omging met wie nuttig was voor de stad.
In de Grote Synagoge en drie latere synagogen ernaast zit nu het Joods Museum. In de Portugese Synagoge worden nog altijd diensten gehouden.
Wat er met de buurt gebeurde
In 1941 verklaarden de bezetters de buurt tot Joods getto. In februari van dat jaar sloot de Duitse politie de buurt af en pakte op het plein tussen de synagogen meer dan vierhonderd mannen op. Dat leidde tot de Februaristaking. Vanaf juli 1942 werden de bewoners gedeporteerd. Aan het eind van de oorlog was de buurt leeg, en tijdens de hongersnood van de laatste winter werden de verlaten huizen gesloopt voor brandhout.
Wat er nog stond, werd in de decennia daarna afgebroken, voor een brede weg en later voor de metro, ondanks fel protest. Het stadhuis en operagebouw dat nu aan het Waterlooplein staat, is gebouwd op de plek van het oudste deel van de buurt. Het beeld De Dokwerker markeert het plein waar de razzia plaatsvond.
Naast de Weesperstraat, de brede weg, is in 2021 het Nationaal Holocaust Namenmonument onthuld. Op de bakstenen muren staan de namen van de meer dan 102.000 Joden, Sinti en Roma uit Nederland die zijn vermoord en geen graf hebben.
Waar je het kunt zien
- Portugese Synagoge De Portugese Synagoge, ook Esnoga genoemd, werd van 1671 tot 1675 gebouwd voor de sefardische Joodse gemeenschap van Amsterdam, naar een ontwerp van Elias Bouman.
- Joods Museum Het Joods Museum is gevestigd in vier voormalige synagogen van de asjkenazische Joden van Amsterdam, tussen 1671 en 1752 naast elkaar gebouwd aan het Jonas Daniël Meijerplein.
- De Dokwerker De Dokwerker is een bronzen beeld van Mari Andriessen, onthuld in 1952, dat de Februaristaking van 1941 herdenkt, toen arbeiders in Amsterdam staakten tegen de vervolging van de Joden in de stad.
- Rembrandthuis Het Rembrandthuis is het huis aan de Jodenbreestraat waar Rembrandt van Rijn van 1639 tot 1658 woonde en werkte.
- Zuiderkerk De Zuiderkerk is de eerste kerk die in Amsterdam voor de protestantse eredienst is gebouwd, ontworpen door Hendrick de Keyser en voltooid in 1611; de toren was klaar in 1614.
- Mozes en Aäronkerk De Mozes en Aäronkerk is een rooms-katholieke kerk uit 1837–1841 aan het Waterlooplein, ontworpen door Tieleman Franciscus Suys en officieel gewijd aan de heilige Antonius van Padua.
- Blauwbrug De Blauwbrug is een rijk versierde brug uit 1883 over de Amstel, tussen de Amstelstraat en het Waterlooplein.
- Hollandsche Schouwburg De Hollandsche Schouwburg is een voormalig theater, geopend in 1892, dat de Duitse bezetter in 1942 en 1943 gebruikte als verzamelplaats van waaruit de Amsterdamse Joden werden gedeporteerd.
- Nationaal Holocaust Namenmonument Het Nationaal Holocaust Namenmonument is een monument van bakstenen muren aan de Weesperstraat, ontworpen door Daniel Libeskind en onthuld op 19 september 2021.
Loop je door Amsterdam? Lookstory vertelt je het verhaal van alles waar je voor staat. Richt je telefoon erop.
Open LookstoryBekijk hoe het werkt