Waarom is Amsterdam de hoofdstad en zit de regering in Den Haag?

Eén regel in de grondwet

De grondwet van Nederland noemt Amsterdam één keer. Artikel 32 zegt dat een nieuwe koning zo spoedig mogelijk wordt beëdigd en ingehuldigd “in de hoofdstad Amsterdam”, in een verenigde vergadering van de twee Kamers van het parlement. Die woorden zijn de wettelijke grondslag van de titel, en ze staan er in deze vorm pas sinds de herziening van 1983. Geen Nederlandse wet wijst Den Haag aan als regeringszetel. Dat deel is gewoonte.

In de praktijk staat het meeste van wat een hoofdstad gewoonlijk heeft in Den Haag. De koning woont in Paleis Huis ten Bosch en werkt in Paleis Noordeinde, allebei daar. De Staten-Generaal, het kabinet, de Hoge Raad en de Raad van State zetelen er, en de meeste buitenlandse ambassades ook. Amsterdam heeft de ceremonie: de inhuldiging, koninklijke huwelijken, en een paleis dat wordt gebruikt voor staatsbezoeken en officiële ontvangsten.

Een republiek zonder hoofdstad

De scheiding is ouder dan het koninkrijk. Tot 1795 was Nederland een republiek, een bond van zeven gewesten die elk hun eigen zaken regelden, en een officiële hoofdstad had ze niet. De gezamenlijke organen moesten toch ergens vergaderen. In 1588 vestigden ze zich in Den Haag, van oudsher de zetel van de graven van Holland. Amsterdam groeide uit tot de grootste en machtigste stad van het land, maar het was het bolwerk van de partij die tegenover de prinsen van Oranje stond, en meer dan eens botste het met hen.

Een Franse koning neemt zijn intrek

De verandering kwam van buiten. In 1806 werd Napoleons broer Lodewijk Napoleon Bonaparte koning van Holland. Hij hield eerst hof in Den Haag en daarna in Utrecht. Op 20 april 1808 deed hij zijn intocht in Amsterdam, dat hij tot zijn hoofdstad had benoemd, en nam het stadhuis op de Dam als paleis. Twee jaar lang was Amsterdam hoofdstad en regeringszetel tegelijk, de enige keer dat het beide is geweest. In 1810 trad Lodewijk af en werd het land door Frankrijk ingelijfd.

1814: de titel blijft, de regering vertrekt

Toen de Franse overheersing in 1813 eindigde, kwam de zoon van de laatste stadhouder uit ballingschap terug als soeverein vorst, en de regering keerde terug naar Den Haag. Amsterdam hield de titel. Volgens de eerste grondwet, van 1814, werd de vorst beëdigd “in de stad Amsterdam, als de hoofdstad”, en op 30 maart 1814 gebeurde dat, in de Nieuwe Kerk. Het wordt beschreven als een verzoenend gebaar naar de voornaamste stad van het land.

Die formulering hield niet lang stand. In 1815 werden de zuidelijke provincies, het huidige België, bij het koninkrijk gevoegd, en volgens de nieuwe grondwet werd de plechtigheid beurtelings in Amsterdam en in een stad in het zuiden gehouden. Willem werd een tweede keer ingehuldigd, als koning, in Brussel. Nadat België zich in 1830 had afgescheiden, werden zijn opvolgers allemaal in Amsterdam beëdigd, maar het woord “hoofdstad” keerde pas in 1983 in de grondwet terug.

Bekijk het op de Dam

Ga op de Dam staan met je gezicht naar het Koninklijk Paleis. Het werd gebouwd als stadhuis en was dat 150 jaar lang. Het balkon in het midden van de voorgevel is het balkon dat Lodewijk Napoleon Bonaparte liet maken, zodat een koning zich aan zijn volk kon laten zien. Naast het paleis staat de Nieuwe Kerk. Sinds 1814 is daar zeven keer een nieuw staatshoofd beëdigd, het laatst koning Willem-Alexander op 30 april 2013. Geregeerd werd er, toen net als nu, in Den Haag.