Hükümet Lahey’deyken Hollanda’nın başkenti neden Amsterdam?

Anayasada tek bir satır

Hollanda anayasası Amsterdam’ın adını bir kez anar. 32. maddeye göre yeni kral, parlamentonun iki meclisinin ortak oturumunda, olabildiğince çabuk “başkent Amsterdam’da” yemin eder ve törenle göreve başlar. Unvanın hukuki dayanağı bu ifadedir. İfade anayasada bu sözlerle ancak 1983’teki değişiklikten beri yer alıyor. Hiçbir Hollanda yasası Lahey’i hükümet merkezi olarak belirlemez. O kısım gelenektir.

Uygulamada bir başkentte genellikle bulunan şeylerin çoğu Lahey’dedir. Kral Huis ten Bosch Sarayı’nda yaşar, Noordeinde Sarayı’nda çalışır. İkisi de oradadır. Genel Meclis, kabine, Yüksek Mahkeme ve Devlet Konseyi orada toplanır. Yabancı büyükelçiliklerin çoğu da oradadır. Amsterdam’a ise törenler kalır: kralın göreve başlama töreni, kraliyet düğünleri, bir de devlet ziyaretlerinde ve resmî kabullerde kullanılan bir saray.

Başkenti olmayan bir cumhuriyet

Bu ayrım krallıktan daha eski. Hollanda 1795’e kadar bir cumhuriyetti: her biri kendi işini kendi yöneten yedi eyaletin federasyonu. Resmî bir başkenti yoktu. Ortak kurumların yine de toplanacak bir yere ihtiyacı vardı. 1588’de Lahey’e yerleştiler. Lahey uzun zamandır Hollanda kontlarının merkeziydi. Amsterdam ülkenin en büyük ve en güçlü şehri oldu. Ama Orange prenslerine karşı çıkan tarafın kalesiydi ve onlarla birden çok kez çatıştı.

Bir Fransız kral yerleşiyor

Değişiklik dışarıdan geldi. 1806’da Napolyon’un kardeşi Louis Bonaparte Hollanda kralı oldu. Sarayını önce Lahey’de, sonra Utrecht’te kurdu. 20 Nisan 1808’de, başkenti ilan ettiği Amsterdam’a girdi ve Dam’daki belediye binasını kendine saray yaptı. İki yıl boyunca Amsterdam hem başkent hem hükümet merkeziydi. İkisi birden olduğu tek dönem budur. 1810’da Louis tahttan çekildi ve ülke Fransa’ya ilhak edildi.

1814: unvan kalıyor, hükümet gidiyor

Fransız yönetimi 1813’te sona erince son stadhouder’in oğlu sürgünden hükümdar prens olarak döndü. Hükümet de Lahey’e geri döndü. Unvan Amsterdam’da kaldı. 1814 tarihli ilk anayasaya göre prens “başkent olarak Amsterdam şehrinde” yemin edecekti. 30 Mart 1814’te de Nieuwe Kerk’te yemin etti. Bu, ülkenin en önde gelen şehrine karşı bir uzlaşma jesti olarak anlatılır.

Bu ifade uzun ömürlü olmadı. 1815’te güney eyaletleri, yani bugünkü Belçika, krallığa katıldı. Yeni anayasaya göre tören sırayla Amsterdam’da ve güneydeki bir şehirde yapılacaktı. Willem ikinci kez, bu sefer kral olarak, Brüksel’de törenle göreve başladı. Belçika 1830’da ayrıldıktan sonra ardılları hep Amsterdam’da yemin etti. Ama “başkent” sözü anayasaya ancak 1983’te geri döndü.

Bunu Dam’da görebilirsin

Dam Meydanı’nda dur ve yüzünü Kraliyet Sarayı’na dön. Bina belediye binası olarak yapıldı ve 150 yıl öyle kullanıldı. Cephenin ortasındaki balkonu Louis Bonaparte yaptırdı. Amacı, bir kralın halkına görünebilmesiydi. Sarayın yanında Nieuwe Kerk var. 1814’ten beri yedi kez yeni bir devlet başkanı orada yemin etti. Sonuncusu, 30 Nisan 2013’te Kral Willem-Alexander oldu. Yönetim işi ise o zaman da bugün de Lahey’de yapıldı.