Het korte antwoord
Amsterdam staat op drassig veen en klei die geen gebouw kunnen dragen. Elk bouwwerk rust op palen die zijn geheid tot in een laag stevig zand, ongeveer twaalf meter onder het oppervlak: houten palen onder de oude stad, betonnen palen nu. Daardoor staan ook zo veel oude huizen scheef.
De grond onder de stad
Het land was hier een moeras. Onder de straten liggen enkele meters zacht veen en klei, doordrenkt met water, en alles wat zwaar is en erop wordt gezet, zakt langzaam weg. De eerste stevige laag is zand, ruwweg twaalf meter diep.
Dus gingen bouwers daarheen. Voor elk huis werd een rij boomstammen door de zachte grond geheid tot hun punten in het zand stonden. Over de koppen werden balken gelegd, en daarop werden de muren opgetrokken. De geleerde Erasmus zou hebben gegrapt dat de Amsterdammers op de toppen van bomen woonden, als roeken.
Hoeveel, en hoelang ze meegaan
Een grachtenpand had enkele tientallen palen nodig. Grote gebouwen hadden er duizenden nodig. Het stadhuis op de Dam, nu het Koninklijk Paleis, staat op 13.659 palen, en het Centraal Station, in de jaren 1880 in open water gebouwd, op 8.687. Meer dan zesduizend palen werden geheid voor een toren bij de Nieuwe Kerk die nooit is gebouwd.
Hout rot niet zolang het onder water blijft, waar geen lucht is, en veel van de oude palen zijn na vierhonderd jaar nog goed. Het gevaar komt als het grondwaterpeil zakt. De koppen van de palen drogen uit, er komt schimmel in, en het gebouw erboven begint te verzakken.
Waarom de huizen scheef staan
Er zijn twee soorten scheefstand. Veel gevels hellen met opzet voorover naar de straat, zodat goederen die aan een touw naar de zolder werden gehesen vrij van de muur bleven. Huizen die opzij hellen, of tegen hun buren aan leunen, staan op palen die ongelijk zijn verzakt of verrot.
Het gebeurt al heel lang. De Montelbaanstoren begon in 1610 over te hellen, een paar jaar nadat hij een zware nieuwe opbouw had gekregen, en moest worden rechtgetrokken. Het gewichtsprobleem verklaart ook de plafonds van de oude kerken: de gewelven van de Oude Kerk zijn van hout, en de gebruikelijke verklaring is dat de grond geen steen kon dragen.
Waar je het kunt zien
- Koninklijk Paleis Het Koninklijk Paleis op de Dam werd tussen 1648 en 1665 gebouwd als stadhuis van Amsterdam, naar een ontwerp van Jacob van Campen.
- Amsterdam Centraal Amsterdam Centraal is het hoofdstation van de stad, geopend in 1889 en ontworpen door Pierre Cuypers, de architect van het Rijksmuseum.
- Nieuwe Kerk De Nieuwe Kerk is een 15e-eeuwse gotische kerk op de Dam, naast het Koninklijk Paleis.
- Montelbaanstoren De Montelbaanstoren is een toren aan de Oudeschans, gebouwd in 1516 om de scheepswerven van Amsterdam te verdedigen.
- Oude Kerk De Oude Kerk is het oudste gebouw van Amsterdam: een parochiekerk die in 1306 werd ingewijd en de 250 jaar daarna steeds werd uitgebreid.
- Concertgebouw Het Concertgebouw is de concertzaal van Amsterdam, geopend op 11 april 1888 en ontworpen door Adolf Leonard van Gendt.
- Het Scheepvaartmuseum Het Scheepvaartmuseum, het nationale maritieme museum van Nederland, zit in ’s Lands Zeemagazijn, het magazijn dat in 1656 werd gebouwd voor de oorlogsvloot van de Admiraliteit van Amsterdam.
- Magna Plaza Magna Plaza is een winkelcentrum in het voormalige Hoofdpostkantoor van Amsterdam, gebouwd in 1895–1899 achter het Koninklijk Paleis naar een ontwerp van rijksbouwmeester Cornelis Peters.
Loop je door Amsterdam? Richt je telefoon op wat er voor je staat en ik vertel je het verhaal erachter.
Open LookstoryBekijk hoe het werkt