Wat is een hofje? De verborgen hofjes van Amsterdam

Wat een hofje is

Vanaf de straat zie je een deur of een poort als alle andere. Daarachter ligt een binnenplaats, nu meestal een tuin, met een ring van kleine huisjes eromheen. Vroeger stond op de binnenplaats wat de huisjes deelden: de privaten en een plek om te wassen.

Een hofje was particuliere liefdadigheid. Het werd bestuurd door een college van welgestelde mannen en vrouwen, de regenten, die de bewoners uitkozen en vergaderden in een kamer in het poortgebouw. De huisjes waren gratis, en er wonen was een gunst waar regels bij hoorden. Van bewoners werd verwacht dat ze naar de kerk gingen, bezoek moest om tien uur ’s avonds weg zijn, en dan ging de poort op slot.

Waarom ze gebouwd zijn

Totdat in de jaren 1950 het ouderdomspensioen van de staat kwam, had Nederland geen pensioen voor iedereen. Een oud mens zonder geld was afhankelijk van familie, van de kerk of van de rijken. Een hofje stichten was één manier waarop de rijken daarop antwoordden.

De stichters waren vaak mensen zonder kinderen die wilden dat hun geld na hun dood iets goeds deed. Een hofje hield ook hun naam in leven, en velen geloofden dat liefdadigheid in de hemel in hun voordeel zou tellen. De meeste hofjes waren voor alleenstaande vrouwen, omdat men dacht dat een vrouw haar eigen huishouden kon doen en een man niet. Oude mannen gingen naar een oudemannenhuis, waar alles voor hen werd gedaan.

Het Begijnhof: het beroemde, en van een andere soort

De bekendste binnenplaats van Amsterdam is het Begijnhof, voor het eerst vermeld in 1346, en dat is geen liefdadigheidshofje. Het was van de begijnen, katholieke vrouwen die als gemeenschap leefden zonder non te worden. Zij waren niet op liefdadigheid aangewezen: een begijn hield haar eigen bezit. De opzet van de latere hofjes, kleine huisjes rond een gesloten hof, is vermoedelijk afgekeken van begijnhoven als dit.

Drie om te kennen

Het Sint Andrieshofje, aan de Egelantiersgracht, is het oudste hofje dat nog in de Jordaan staat. Het dateert uit de jaren 1610: het rijksmonumentenregister geeft 1617 voor de drie vleugels rond de binnenplaats.

Het Karthuizerhof, eigenlijk het Huiszittenweduwenhof, is het grote hofje. Het is gebouwd in 1650 naar een ontwerp van stadsarchitect Daniël Stalpaert, met vier vleugels rond een ruime binnenplaats en twee pompen onder kleine koepeldakjes. Het had 104 kleine woningen, voor weduwen en voor ongehuwde oudere vrouwen. De naam komt van het kartuizerklooster dat op deze plek stond.

Het Deutzenhofje, aan de Prinsengracht, dateert uit 1695. Het is gesticht uit de nalatenschap van Agneta Deutz, voor oude dienstboden en arme verwanten van haar familie. De steen in de gevel zegt dat zij hier haar liefde en godsdienst laat blijken, “den Armen tot een troost, tot voorbeeld aan de rijken”.

In dezelfde nood werd op veel grotere schaal voorzien door de Amstelhof aan de Amstel, gebouwd begin jaren 1680 als tehuis voor oude vrouwen en tot 2007 gebruikt om ouderen te huisvesten.

Een hofje bezoeken

Dit zijn woningen. In veel hofjes wordt nog gewoond, en bezoekers wordt gevraagd zacht te praten. Het Begijnhof is ’s avonds gesloten.

Naast het Begijnhof wijst de bezoekersgids van de stad, I amsterdam, mensen op het Karthuizerhof, het Rozenhofje en het Suyckerhofje. Binnengelaten worden is een gunst, en die kan op elk moment worden ingetrokken. Als een poort dicht is, of een bordje je vraagt buiten te blijven, neem dat dan als antwoord.