De Jordaan: van volksbuurt tot meest gewilde adres van Amsterdam

Gebouwd voor alle anderen

Toen Amsterdam in de 17e eeuw zijn grachtengordel aanlegde, bouwde het twee dingen tegelijk. Binnen de Prinsengracht kwamen de herenhuizen en pakhuizen van de kooplieden. Erbuiten kwam vanaf 1612 een buurt die eerst gewoon het Nieuwe Werk heette, voor de mensen die in de stad met hun handen werkten: ambachtslieden, kleine werkplaatsen en bedrijven die te veel stonken of te veel lawaai maakten voor de grachten.

Je ziet het verschil op een kaart. De grachtengordel werd nieuw getekend, in strakke bogen. De Jordaan niet: de straten werden aangelegd langs de sloten van het boerenland dat er al lag. Daarom lopen ze schuin op de Prinsengracht, en daarom sluiten ze niet aan op de bruggen eroverheen.

Waar de naam vandaan komt

Niemand weet het zeker. De bekendste theorie is dat de naam van het Franse jardin komt, tuin, misschien via de Franstalige vluchtelingen die zich hier vestigden. Dat past bij de straatnamen, waarvan de meeste bloemen en bomen zijn: Rozengracht, Lindengracht, Bloemgracht, Egelantiersgracht. Een andere theorie leidt de naam af van een oud woord voor het land buiten het rechtsgebied van de stad. Geen van beide is bewezen.

Grachten die straten werden

De Jordaan had ooit elf eigen grachten. De meeste zijn in de 19e eeuw gedempt om er straten van te maken. De Rozengracht werd in 1889 gedempt en is nu de hoofdstraat door de buurt. De Lindengracht en de Westerstraat, nu allebei markten, waren ook grachten. Een straat met ‘gracht’ in de naam en zonder water is er zo een.

Aan de Rozengracht bracht Rembrandt zijn laatste jaren door, nadat zijn schulden hem het grote huis aan de andere kant van de stad hadden gekost. Hij is begraven in de Westerkerk, aan de rand van de Jordaan.

Arm, overvol en snel in opstand

In de 19e eeuw was de Jordaan inmiddels zwaar overbevolkt. Op de binnenplaatsen achter de huizen werden nog meer huizen gebouwd, bereikbaar via gangen die te smal waren voor daglicht, en veel ervan raakten verkrot. De buurt stond erom bekend dat ze voor zichzelf opkwam, en in 1835, 1886, 1917 en 1934 braken hier ernstige rellen uit. De laatste begonnen op 4 juli 1934, nadat de regering midden in de crisisjaren de steun had verlaagd.

In februari 1941 werden op de Noordermarkt, in het noorden van de buurt, de openluchtbijeenkomsten gehouden waarmee de staking tegen de vervolging van de Amsterdamse Joden begon.

Wat er daarna gebeurde

In de jaren 1950 maakte de gemeente plannen om grote delen van de Jordaan te slopen en opnieuw te beginnen. Ze werden niet uitgevoerd, en het oude stratenpatroon bleef. Maar vanaf de jaren 1960 trokken veel families die hier al generaties woonden weg naar nieuwe steden, en kwamen er jongeren, studenten en later welgestelden voor in de plaats. Er wonen nu ongeveer twintigduizend mensen.

Wat er van de oude Jordaan over is, is de vorm: de smalle straten, de kleine huizen en de hofjes, binnenplaatsen met huisjes voor armen, verscholen achter deuren aan de straat. Bij de laatste telling waren het er negentien.