Jordaan: işçi mahallesinden Amsterdam’ın en aranan adresine

Geri kalan herkes için yapıldı

Amsterdam 17. yüzyılda kanal kuşağını yaparken aynı anda iki şey yaptı. Prinsengracht’ın iç tarafına tüccarların konakları ve depoları yapıldı. Dış tarafına ise 1612’den itibaren, önceleri yalnızca “Yeni İş” denen bir semt kuruldu. Burası şehirde kol gücüyle çalışanlar içindi: zanaatkârlar, küçük atölyeler ve kanallar için fazla kokulu ya da gürültülü işler.

Farkı haritada görebilirsin. Kanal kuşağı sıfırdan, düzgün yaylar hâlinde çizildi. Jordaan öyle değil: sokakları, orada zaten bulunan tarım arazisinin hendekleri boyunca açıldı. Bu yüzden Prinsengracht’a eğik uzanırlar ve üzerindeki köprülerle aynı hizaya gelmezler.

Adı nereden geliyor?

Kimse emin değil. En bilinen görüşe göre ad Fransızca jardin sözcüğünden, yani bahçeden gelir. Belki de buraya yerleşen, Fransızca konuşan mülteciler aracılığıyla. Bu, sokak adlarına uyuyor. Çoğu çiçek ve ağaç adı: Rozengracht, Lindengracht, Bloemgracht, Egelantiersgracht. Başka bir görüş adı, şehrin yargı yetkisi dışındaki araziyi anlatan eski bir sözcüğe bağlar. İkisi de kanıtlanmadı.

Sokağa dönüşen kanallar

Jordaan’ın bir zamanlar kendine ait on bir kanalı vardı. Çoğu 19. yüzyılda sokak yapmak için dolduruldu. Rozengracht 1889’da dolduruldu ve bugün semtin ana caddesi. Bugün ikisi de pazar yeri olan Lindengracht ve Westerstraat da kanaldı. Adında “gracht” olup içinde su olmayan bir sokak, bunlardan biridir.

Rembrandt son yıllarını Rozengracht’ta geçirdi. Borçları yüzünden şehrin öbür yanındaki büyük evini kaybetmişti. Jordaan’ın kenarındaki Westerkerk’te gömülü.

Yoksul, kalabalık ve çabuk ayaklanan

19. yüzyıla gelindiğinde Jordaan aşırı kalabalıktı. Evlerin arkasındaki avlulara da evler yapıldı. Bunlara gün ışığının giremeyeceği kadar dar geçitlerden ulaşılırdı ve birçoğu zamanla izbeye döndü. Semt, hakkını aramasıyla tanınırdı. 1835, 1886, 1917 ve 1934’te burada ciddi ayaklanmalar çıktı. Sonuncusu 4 Temmuz 1934’te, hükümet Büyük Buhran’ın ortasında işsizlik yardımını kesince başladı.

Şubat 1941’de, şehrin Yahudilerine yönelik zulme karşı grevi başlatan açık hava toplantıları, semtin kuzeyindeki Noordermarkt’ta yapıldı.

Sonra ne oldu?

1950’lerde belediye, Jordaan’ın büyük bölümlerini yıkıp baştan başlamak için planlar hazırladı. Planlar uygulanmadı ve eski sokak düzeni korundu. Ama 1960’lardan itibaren, kuşaklardır burada yaşayan ailelerin birçoğu yeni kurulan kentlere taşındı. Yerlerine gençler, öğrenciler ve sonra hali vakti yerinde olanlar geldi. Bugün burada yaklaşık yirmi bin kişi yaşıyor.

Eski Jordaan’dan geriye biçimi kaldı: dar sokaklar, küçük evler ve hofjeler, yani sokak kapılarının ardına gizlenmiş, yoksullar için yapılmış evlerin avluları. Son sayımda on dokuz tane vardı.