Waarom spelen de kerktorens van Amsterdam liedjes?

Een instrument boven in een toren

De muziek die in Amsterdam uit een toren op je neervalt, is geen opname. Ze komt van een beiaard, een instrument van minstens 23 klokken. De klokken zijn van brons gegoten, hangen vast zodat ze niet zwaaien, en zijn zo gestemd dat ze goed samenklinken. Klepels slaan ze aan, en die klepels zijn verbonden met een klavier van houten stokken dat met de handen wordt bespeeld, en met pedalen voor de voeten.

Een beiaard kan ook vanzelf spelen. Een automaat geeft de tijd aan en speelt de hele dag door eenvoudige wijsjes, en dat is wat je het vaakst hoort.

Hij is in dit deel van de wereld uitgevonden

De beiaard ontstond in de 16e eeuw in de Lage Landen. De moderne dateert van 1644, toen Jacob van Eyck en twee klokkengieters, de broers François en Pieter Hemony, de eerste beiaard goten waarvan de klokken echt zuiver gestemd waren: 19 klokken voor een toren in Zutphen. In de 36 jaar daarna maakten de gebroeders Hemony 51 beiaarden.

De broers die naar Amsterdam kwamen

De eerste beiaard die Amsterdam kocht was een kleine van de Hemony’s, in 1651 gemaakt voor de toren van de beurs. In 1655 nodigde de stad François Hemony uit om zich hier onder gunstige voorwaarden te vestigen als geschut- en klokkengieter, en in 1657 kwam hij met zijn gezin. In zijn Amsterdamse gieterij goot hij twintig beiaarden. Pieter voegde zich in 1664 bij hem, en samen maakten ze er nog vier, waaronder die voor het stadhuis op de Dam, nu het Koninklijk Paleis.

Hun werk ligt nog altijd over de binnenstad verspreid. De Zuiderkerk heeft een beiaard van de broers, geplaatst in 1656. François maakte beiaarden voor de Oude Kerk en voor de Westerkerk. En de klokken van de beurs kwamen in de Munttoren terecht, waar Pieter er in 1668 nieuwe aan toevoegde.

De toren die de hele nacht speelt

De beiaard van de Westerkerk heeft 51 klokken, en de 14 grootste zijn in 1658 gegoten door François Hemony. De trommel die ze vanzelf laat spelen is in 1659 gemaakt en slaat nog altijd elk kwartier. Het is de enige beiaard in de stad die alle vierentwintig uur doorspeelt, op verzoek van de bewoners van de Jordaan.

Anne Frank, een paar deuren verder ondergedoken, schreef in haar dagboek vaak over deze toren. Het geluid van de klokken beschreef ze als een troost.

Wanneer je moet blijven staan en luisteren

Ga op een dinsdag om twaalf uur ’s middags naar de Westerkerk. Dan speelt de stadsbeiaardier een uur lang, met de hand. Kijk omhoog terwijl je luistert: de klokken hangen vlak boven de wijzerplaten.

Wacht op een andere dag aan de voet van de Munttoren op het kwartier. Een mechaniek laat de klokken elke vijftien minuten een kort melodietje spelen.